İzmir'in Derin Tarihine Yolculuk
İzmir, sadece Ege'nin incisi değil, aynı zamanda binlerce yıllık köklü geçmişiyle Anadolu'nun en zengin tarihi ve kültürel miraslarından birine ev sahipliği yapan eşsiz bir kenttir. Tarih öncesi çağlardan günümüze kadar sayısız medeniyete ev sahipliği yapmış olan bu güzel şehir, her köşesinde farklı bir dönemin izlerini taşımaktadır. Antik çağın görkemli kentlerinden Osmanlı'nın ticaret hanlarına, Roma'nın mühendislik harikası su kemerlerinden erken dönem kilise ve camilerine kadar İzmir, adeta devasa bir açık hava müzesi konumundadır.
Dünya Miras Listesi’nde Türkiye ve İzmir'in Yeri
"Dünya Mirası" kavramı, UNESCO'ya bağlı Dünya Miras Komitesi tarafından belirlenen; mimari, tarihi, estetik, kültürel, ekonomik, sosyal ve felsefi özellikleriyle tüm dünya için evrensel bir değer taşıyan varlıkları ifade eder. Bütün insanlığın ortak mirası olarak kabul edilen evrensel değerlere sahip kültürel ve doğal varlıkları dünyaya tanıtmak, bu değerleri yaşatmak amacıyla 16 Kasım 1972 tarihinde "Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme" kabul edilmiştir.
2020 yılı itibarıyla ülkemizde, UNESCO Dünya Miras Listesi’ne kayıtlı 16 kültürel ve 2 karma (hem kültürel hem de doğal) olmak üzere toplam 18 adet varlığımız bulunmaktadır. Dünya Mirası Geçici Listesinde ise, ülkemizin 3 doğal, 78 kültürel ve 2 karma olmak üzere toplam 83 adet varlığı yer almaktadır.
İzmir, bu evrensel listede oldukça ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. İzmir İlinde yer alan 2 kültürel varlığımız kalıcı UNESCO Dünya Miras listesinde yer alırken, 5 kültürel varlığımız ise Dünya Mirası Geçici Listesinde bulunmaktadır.
Kalıcı Listedekiler: Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı (2014) ve Efes Dünya Miras Alanı (2015).
Geçici Listedekiler: Birgi Tarihi Kenti (2012), Foça ve Çandarlı Kaleleri (2013), Çeşme Kalesi (2020) ve İzmir Tarihi Liman Kenti (2020).
Bergama (Pergamon) Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı (2014)
Helenistik, Roma, Doğu Roma ve Osmanlı Dönemlerine ait katmanları içerisinde barındıran Bergama, 2014 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne dahil edilmiştir. Bu eşsiz alan; Pergamon (çok katmanlı kent), Kibele Kutsal Alanı, İlyas Tepe, Yığma Tepe, İkili, Tavşan Tepe, X Tepe, A Tepe ve Maltepe Tümülüsleri olmak üzere tam 9 farklı bileşenden oluşmaktadır.
Akropol: Şehir Planlamacılığının Zirvesi
Pergamon bir tepe yerleşimidir. Doğal bir düzlüğün olmaması, arazi teraslaması yapılmak suretiyle eşsiz bir kent düzeni ortaya çıkarmıştır. Kale Dağı’nın tepesindeki antik Pergamon yerleşimi anıtsal mimarisiyle Helenistik dönem şehir planlamacılığının en iyi örneğini temsil etmektedir. Kent, en geniş sınırlarına II. Eumenes devrinde ulaşmıştır. Athena Tapınağı, Trajan Tapınağı, antik çağın en dik tiyatrosu, kütüphane, Heroon, Zeus Sunağı ve Dionysos Tapınağı dönemin seçkin örnekleri olarak karşımıza çıkar. 200 bin kitap rulosunun muhafaza edildiği efsanevi kütüphanesiyle kent, devrinin en önemli eğitim merkeziydi.
Asklepion: Antik Çağın Şifa Merkezi
Bergama Asklepion’u Eskiçağ’da Epidaurus ve Kos’taki örneklerine eşdeğer önemde bir sağlık tedavi merkezi idi. Kutsal yerin M.Ö. 4. yy’dan beri var olduğu ve Hellenistik Dönemde geliştiği saptanmıştır. Asklepios Kutsal Alanı, galerili avlusu, 3500 kişilik tiyatro yapısı, kütüphanesi ve yuvarlak planlı tapınağı ile Roma Dönemi’nde zirve yapmıştır. Hastaların telkin ve fizyoterapi ile tedavi edildiği bu merkezde; şifalı sular, çamur banyoları ve şifalı ot kürleri uygulanmaktaydı. Kutsal kaynak yanında hastaların hava koşullarından korunması için uzun bir yer altı tüneli de inşa edilmiştir.
Bazilika (Kızıl Avlu)
Binanın tamamının kırmızı tuğladan yapılmış olması sebebiyle halk arasında "Kızıl Avlu" olarak anılan devasa yapı, Mısır tanrıları Serapis ve İsis'e ithaf edilmiştir. Avlunun altından geçen Selinos çayı üzerine inşa edilen su tünelleri hala kullanılmaktadır. Erken Bizans döneminde Hristiyanlık eklentileri yapılan tapınak, Anadolu'daki erken yedi kiliseden biri olarak da hizmet vermiştir.
Efes Dünya Miras Alanı (2015)
Antik dönemin en önemli merkezlerinden biri olan Efes, tarih öncesi dönemden başlayarak Helenistik, Roma, Doğu Roma, Beylikler ve Osmanlı dönemleri boyunca yaklaşık 9000 yıl kesintisiz yerleşim görmüştür. Dünya Miras Listesi'ne 2015'te giren Efes dört bileşenden oluşur: Çukuriçi Höyük, Ayasuluk Tepesi (Selçuk Kalesi, St. John Bazilikası, İsa Bey Camii), Efes Antik Kenti ve Meryem Ana Evi.
Efes'in ihtişamı sadece siyasi ve ticari gücünden değil, dini öneminden de gelmektedir. Dünyanın Yedi Harikası'ndan biri olan Artemis Tapınağı, Hristiyanlık için kritik olan ve Hz. Meryem’in "Tanrı Anası" ilan edildiği 431 tarihli Ekümenik Konsül'ün yapıldığı Meryem Kilisesi buradadır. Ayrıca Hristiyanlarca hac mekânı sayılan Meryem Ana Evi ve Yahya İncili'ni yazan St. John’ın mezarı üzerine kurulan Bazilika, Efes'i eşsiz kılar.
Efes Antik Kenti'nde Mutlaka Görülmesi Gereken Yapılar:
- Celsus Kütüphanesi
- Büyük Tiyatro ve Odeon
- Kuretler Caddesi
- Skolastika Hamamları ve Umumi Tuvalet (Latrina)
- Hadrianus Tapınağı (Hadrian Tapınağı)
- Yamaç Evler
- Ticaret Agorası ve Liman Caddesi (Arcadiane)
İzmir'in UNESCO Geçici Listesindeki İncileri
Birgi Tarihi Kenti (2012)
Ödemiş ilçesindeki Birgi, Frig Uygarlığı'ndan (M.Ö. 750) günümüze kesintisiz gelmiş, Aydınoğlu Beyliği’ne başkentlik yapmış tarihi bir yerleşimdir. Geleneksel mimari dokusunu günümüze kadar koruyabilmiş ender yerleşimlerdendir. Ahşap süsleme ağırlıklı mihrabı ve minberiyle Ulu Cami ve ahşap işçiliği ile dikkat çeken Çakırağa Konağı, beylikler döneminden günümüze ulaşan paha biçilmez tescilli yapılardandır.
Ceneviz Ticaret Yolu Kaleleri
11. ve 15. yüzyıllar arasında deniz ticareti yapan Cenevizlilerin Anadolu kıyılarındaki kaleleri İzmir'de de mevcuttur. Foça Kalesi, kentin korunması amacıyla inşa edilmiş ve Osmanlı devrinde Kanuni Sultan Süleyman döneminde de onarım görmüştür. Çandarlı Kalesi, yağmur olukları ve burçlarıyla günümüze sağlam ulaşmış devasa bir yapıdır. Çeşme Kalesi ise 2020 yılında bu ağa dâhil edilmiş görkemli bir sahil kalesidir.
İzmir Tarihi Liman Kenti (2020)
Osmanlı coğrafyasında devasa bir liman kenti olarak gelişen, Helenistik Dönem'den itibaren kesintisiz yerleşim merkezi olan Tarihi Kent Merkezi; hanları, arastaları, pasajları, otelleri ve Kemeraltı çarşısını kapsar. Şehrin kozmopolit yapısı ve farklı inançların ürettiği mimari mirasın etkileşimi, Kemeraltı'nı bir dünya mirası yapmaktadır.
İzmir'in Görkemli Antik Kentleri
Smyrna Agorası (Tepekule - Bayraklı)
M.Ö. 4. yy’da antik Smyrna Kenti’nin taşındığı Pagos (Kadifekale)’un yamacında kurulu olan bu yapı, kentin devlet agorasıdır. M.S. 178 depreminden sonra İmparator Marcus Aurelius’un destekleriyle yeniden inşa edilmiştir.
Bazilika: Dıştan dışa 165 x 28 m ölçüleriyle bilinen en büyük Roma Dönemi Bazilikası olma özelliğine sahiptir. Adliye sarayı ve ticari borsa olarak hizmet vermiştir.
Graffitiler: Bazilika bodrum katında yer alan duvar resimleri ve yazılarıdır. Demir ve meşe kökü karışımı bir mürekkeple yapılan bu graffitiler, antik dönem günlük hayatına dair gladyatör dövüşlerinden aşk hikayelerine kadar benzersiz detaylar sunar.
Faustina Kapısı: İmparator eşi Faustina onuruna yapılmış, kemerli muazzam bir anıtsal giriş kapısıdır.
Klazomenai (Urla)
Urla'daki Karantina Adası karşısındaki Limantepe'de kurulu olan 12 İon kentinden biridir. Ege sahil bölgesinin bilinen en eski yerleşimine (M.Ö. 4. bin) sahiptir. Kentin en büyük tarihi bulgusu, M.Ö. 6. Yüzyıla tarihlenen Zeytinyağı İşliği'dir. Günümüzde kullanılan zeytinyağı üretim teknolojisinin tam 2600 yıl önce bu bölgede geliştirildiğini kanıtlayan bu tesis, kentin ihracat gücünü de ortaya koymaktadır.
Erythrai (Ildırı - Çeşme)
Çeşme'nin 20 km kuzeydoğusundaki Ildırı köyünün antik adıdır. "Kızıl Kent" anlamına gelir. Antik devirde ihraç ettiği değirmen taşları, kaliteli şarabı ve kadın kahinleri (Sibyl) ile ün kazanmıştır. 5 km uzunluğundaki surları, antik tiyatrosu ve Akropoldeki Athena Tapınağı gün yüzüne çıkarılmıştır.
Klaros ve Kolophon
Menderes ve Değirmendere sınırlarında bulunan bu iki merkez ayrılmaz bir bütündür. Klaros, Kolophon kentine bağlı devasa bir kehanet ve bilicilik merkeziydi; buradaki dev Apollon tapınağı Hellenistik dönemde binlerce ziyaretçi çekerdi. Kolophon ise verimli toprakları, lüks yaşamı ve binici savaşçılarıyla nam salmış, İonia'nın en köklü kentlerinden biriydi.
Tarihi Camiler: İzmir'in Manevi Dokusu
İzmir, Osmanlı dönemi estetiğini yansıtan, ticaretle iç içe geçmiş onlarca tarihi camiye ev sahipliği yapar.
| Cami Adı | Konum | Yapım Yılı / Dönemi | Öne Çıkan Özellikleri |
|---|---|---|---|
| Hisar Camii | Kemeraltı | 1597-1598 | Aydınoğlu Yakup Bey tarafından yaptırılmıştır. İzmir'in en büyük camisidir. Sedef kakmalı ahşap minberi ve 18. yy kalem işleriyle bezelidir. Sekiz fil ayağı üzerine oturan kubbesi dikkat çeker. |
| Başdurak (Hacı Hüseyin) Camii | Kemeraltı | 1652 | Altında 28 adet dükkân bulunan çarşı-cami (fevkani) tipindedir. Dış cephelerindeki alçı frizler ve bitkisel motifler oldukça zengindir. |
| Kestanepazarı Camii | Kemeraltı | 1663 | Emin oğlu Hacı Ahmet Ağa yaptırmıştır. İki katlıdır, alt katında dükkânlar vardır. Mihrabın üst kısmına İsa Bey Camisi'nden getirilen bir bölüm eklenmiştir. |
| Kemeraltı Camii | Kemeraltı | 1671 | Yusuf Çamazade Ahmet Ağa yaptırmıştır. Kare planlı tek kubbeli ibadet mekanı, yuvarlak kemerli üst sıra pencereleri ve bitişiğindeki tarihi sebili ile öne çıkar. |
| Salepçioğlu Camii | Kemeraltı | 1897-1907 | Alt katı medrese, üst katı cami olan fevkani bir yapıdır. Büyük vakfiyeye sahiptir. Renkli vitraylı pencereleri, dökme demir kolonları ve barok süslemeli kubbeleri ile 20. yy modernizmini yansıtır. |
| Şadırvan (Şadırvanaltı) Camii | Kemeraltı | 1636 | Adını yanında ve altında bulunan sekiz sütunlu şadırvandan alır. İbadet mekanı 10 sütun tarafından taşınan tromplu bir kubbe ile örtülüdür. |
| Yalı (Konak) Camii | Konak Meydanı | 1754 | Ayşe Hanım yaptırmıştır. Klasik Osmanlı üslubunda, çinilerle süslü, zarif sekizgen planlı ve tek kubbeli şirin bir simge yapıdır. |
Diğer Tarihi Camiler: Aliağa Cami (1672), Abdullah Efendi Cami, Çorakkapı (Taşrakapı) Cami, Fettah Cami, Faikpaşa Cami, Hatuniye Cami, İkiçeşmelik Cami, Kurşunlu Cami, Hacı Mahmud Cami, Han-Bey (Pazaryeri) Cami ve Hacı Osmanpaşa Cami (Zübeyde Hanım'ın mezarı buradadır). 1922 Büyük İzmir Yangını sırasında Fazıl Ahmet Paşa, Altıparmak ve Bölük-Başı Mehmet Efendi gibi birçok eşsiz cami ne yazık ki yok olmuştur.
Geçmişin Bekçileri: Kiliseler
İzmir, hoşgörü kenti olmasının bir sonucu olarak çok sayıda tarihi kiliseye ev sahipliği yapar. Bunlar arasında Aya Fotini Kilisesi, Aziz Vukolos (Aya Vukla) Kilisesi, Notre Dame Lourdes Katolik Kilisesi, Saint Antoine, Saint Helen, Saint John Katedrali, Saint Polycarpe ve Santa Maria Katolik Kilisesi şehrin çok dinli kültürel mirasının yaşayan kanıtlarıdır.
Antik Mühendislik: Su Kemerleri ve Köprüler
Roma ve Bizans döneminde yerleşim yerlerine su getirmek için inşa edilen bu muazzam mühendislik yapıları bugün hala ayaktadır.
Kızılçullu Su Kemerleri (Buca): Şirinyer'deki Melez Çayı üzerinde, M.Ö. 133 - M.S. 395 yılları arasında İmparator Augustus döneminde yaptırılmıştır. Roma harcı (yumurta akı kullanılarak) ile çift sıra inşa edilmiştir.
Selçuk Su Kemerleri: Pranga Suyu'nu 10 km'lik kanallar ve kemerlerle Ayasuluk Tepesi'ne taşıyan Bizans dönemi yapılarıdır.
Bergama Allionai Köprüsü: Allionai Asklepion alanına giden, M.S. 2.-3. yüzyılda yapılmış üç yuvarlak gözlü sağlam bir taş köprüdür.
Foça Su Kemeri: Orta Çağ'da yapıldığı sanılan ve 20. yüzyıl başlarına kadar ilçeye su taşıyan uzun taş kemerli sistemdir.
Ticaretin Kalbi: Tarihi Hanlar
İzmir, antik çağlardan Osmanlı'ya kadar hep önemli bir liman kenti olmuştur. Bu ticaretin kalbi ise Kemeraltı'ndaki tarihi hanlarda atmıştır.
| Han Adı | Özellikleri ve Tarihçesi |
|---|---|
| Kızlarağası Hanı | 1743 yılında Darüssaade Ağası Hacı Beşir Ağa tarafından yaptırılmıştır. Klasik Osmanlı mimarisinin nadir örneklerindendir. İç avlulu, revaklı, beşik tonozlu odalarıyla günümüzde turistik bir çarşı olarak yoğun ilgi görmektedir. |
| Büyük Karaosmanoğlu Hanı | 18. yüzyıl sonlarında, bölgenin güçlü ayanlarından Karaosmanoğlu Ailesi tarafından yaptırılmıştır. Manastır tonozlu mekânları, revaklı yapısı ile tipik Osmanlı mimarisini yansıtır. |
| Çakaloğlu Hanı | III. Selim döneminde (1805-1806) yapılmıştır. Girişindeki süslemeli mermer sebil, İzmir mimarisinin eşsiz detaylarındandır. Karşılıklı tonozlu odaları depolama ve ticaret için tasarlanmıştır. |
| Abacıoğlu Hanı | 18. yüzyıl başında inşa edilmiştir. Ortasındaki huzur veren asimetrik avlusuyla dikkat çeker. Gördüğü başarılı restorasyon sonucu "Tarihe Saygı" ve uluslararası mimarlık ödülleri kazanmış, bugün kafe ve restoranların yer aldığı kültürel bir alana dönüşmüştür. |
| Büyük Kardıçalı Hanı | 1928'de Mimar Kemalettin Caddesi köşesine Cumhuriyet döneminin ilk betonarme yapılarından biri olarak inşa edilmiştir (Birinci Ulusal Mimari Akım). Metal kubbeleri, çini panoları ve bitkisel motifleri ile bugün bir Sanat Merkezi olarak hizmet vermektedir. |
| Mirkelamoğlu Hanı | 18. yy sonlarında yapılmıştır. Orijinal haliyle günümüze tam olarak ulaşabilmiş, asimetrik dış cepheye sahip klasik avlulu han tipolojisinin harika bir temsilcisidir. |
İzmir'de Hamam Kültürü ve Tarihi Hamamlar
Türk hamamlarının kökeni, temizlenme, sosyalleşme, masaj ve sohbet kültürünü barındıran Roma hamamlarına (frigidarium, tepidarium, calderium) dayanır.
Antik Dönem Hamamları:
Efes Bizans Hamamları, Efes Liman Hamamları ve Skolastikia Hamamı, Roma döneminin ulaştığı lüksü gösterir. Skolastikia Hamamı üç katlıdır ve altından geçen ısıtma kanalları (hypocaust) günümüzde dahi görülebilir. Torbalı'daki Metropolis Hamamı da muazzam mozaikleri ve taban ısıtma sistemleri ile göz doldurur.
Osmanlı Dönemi Tarihi Hamamları:
Selçuk İsa Bey Hamamı: 1375'te Aydınoğlu İsa Bey yaptırmıştır, pandantifli kubbeleri ve stalaktitli frizi ile Türk hamamının tüm özelliklerini yansıtır.
Bergama Küplü Hamam: 1427 yılında yapılmıştır. Adını içinden çıkan ve Bizans altınları barındıran devasa mermer küpten almıştır. Isıtma (cehennemlik) kanalları dönemin mühendislik dehasını sergiler.
Tire Hekim ve Yalınayak Hamamları: 13. ve 16. yüzyıllara ait çok kubbeli mimarileri ile yörenin en nadide eserlerindendir.
İzmir Merkez Hamamları: Yeşildirek Hamamı (17. yy), Çivici Hamamı (İzmir'in en yüksek kubbesi), Karataş Hoşgör Hamamı, Lüks (Kadı) Hamamı, Çukur Hamamı, Tevfikpaşa ve Şark (Saçmacı) hamamları Osmanlı'nın kent hayatındaki izlerini bugünlere taşımaktadır. Çoğu yapı halen işlevini sürdürmektedir.
Günümüzde Faaliyetteki Önemli Hamamlar:
Şirinyer Alibaba Hamamı, Altındağ Hamamı, Basmane Hamamı, Bornova Sultan Hamamı, Tarihi Karataş (Hoşgör) Hamamı, Karşıyaka Hamamı ve Karantina Hamamı aktif olarak hizmet veren tarihi miraslarımız arasındadır.
Geçmişin İzlerini Saklayan İzmir Müzeleri
İzmir'in dört bir yanında yapılan arkeolojik kazılardan elde edilen paha biçilemez buluntular, kent müzelerinde özenle sergilenmektedir.
İzmir Arkeoloji Müzesi: Smyrna, Agora ve çevreden çıkan antik eserlerin toplandığı ana merkezdir.
İzmir Tarih ve Sanat Müzesi: Kültürpark'taki bu müze, olağanüstü heykel ve taş eser koleksiyonuna ev sahipliği yapar.
Selçuk Efes Müzesi: Artemis heykeli, gladyatör stelleri ve Eros yunus heykeli ile Avrupa'nın en önemli yerel müzelerinden biridir.
Bergama Müzesi: Asklepion ve Akropol'den çıkan nadide buluntuları barındırır.
Ayrıca; Atatürk Müzesi, Çeşme, Ödemiş ve Tire müzeleri ile İzmir Resim ve Heykel Müzesi kentin etnografik ve sanatsal hafızasını diri tutmaktadır.
Sonuç
İzmir; dağlarından denizine, antik tiyatrolarından hanlarına kadar insanlık tarihinin her bir evresine şahitlik etmiş devasa bir dünya kentidir. UNESCO Dünya Mirası listesine girmiş olan Efes ve Bergama, bu toprakların evrensel değerini tüm dünyaya tartışmasız şekilde kanıtlamıştır. Kemeraltı'nın dar sokaklarındaki hanlarda yankılanan eski tüccar sesleri, Agora'daki antik bazilikada kazınmış binlerce yıllık graffitiler ve asırlık camilerin huzur veren kubbeleri, İzmir'in eşsiz ruhunu oluşturur. İzmir'in tarihi ve kültürel mirası, sadece gezilip görülecek yerler değil, aynı zamanda nefes alınarak, yaşanarak hissedilecek ölümsüz miraslardır. Bu rehberle birlikte, Ege'nin incisinde tarihin izlerini sürmeye davetlisiniz!
